ما هيچگونه وزنى ندارد و بىگمان در اين دوره در بين مسلمين كسى نيست كه حتّى دربارهء مردم غير مسلمان چنين حكم كند يا آرزو نمايد كه « اندرين چار جاى زن آتش » . حقايقى كه از لابلاى صحايف اين كتاب دربارهء پيروان مذاهب مختلف اسلامى ، آداب و رسوم آنان ، شهرها ، محلّه‌ها ، بازارها ، كتابخانه‌ها ، گروهها ، مساجد و مجامع ، جنگها و باورهاى آن مردم بدست مىآيد ، چيزيست كه ارزش اين كتاب را در نظر اهل تحقيق افزون مىنمايد ، و از زاويهء ديدهاى مختلف مى - توان در اين‌باره پژوهشهاى گوناگونى انجام داد . اين جانب قبلا در نظر داشتم ضمن مقاله‌اى برخى از امتيازات و اختصاصات اين كتاب را بازگو نمايم ، ولى مرگ ناگهانى پدرم ، و پس از آن بانجام رساندن كار چاپ اين سه مجلّد كه يكى از ثمرات زندگى پربركت آن مرد بزرگ بود فرصت نوشتن چنين مقاله‌اى را پيش نياورد . * * * در اينجا بايد از مجاهدتهاى فراوان استاد فقيد شادروان پدرم در احياى اين اثر عظيم ياد كنم . او كه به حق يكى از شيفتگان دانش و عاشقان علم بود بر سر اين كتاب رنج بىاندازه برد . او از سى سال پيش بطور مستقيم زحمات شبانه‌روزى براى احياى اين كتاب كشيد . و اهل فضل خود از ديدن چاپ اوّل و چاپ كنونى اين كتاب از مقدار رنجى كه براى آن كشيده شده است آگاهى خواهند يافت . و بايد متذكّر شوم كه سنگينى كار اين كتاب بگونه‌اى بوده است كه پس از چاپ اوّل آن ، و پيش از آنكه « مقدّمهء نقض و تعليقات آن » را منتشر كند دچار بيمارى شد تا سرانجام منجر به عمل جرّاحى و درآوردن كليهء چپ وى گرديد ، و تا آخر عمر با يك كليه زيست . در اين چاپ نيز با وجود ضعف بنيه و درد چشم در اثر كار زياد ، و ناراحتى كشيدن ناشى از داشتن يك كليه در طول دو سالهء اخير ، و با آنكه از دو سال پيش